Jakie badanie wykonuje się przy podejrzeniu boreliozy?
Borelioza to choroba bakteryjna przenoszona przez kleszcze. Nie wykonuje się jednak badania, które po prostu wykrywałoby kleszcza w organizmie. Najczęściej zleca się badanie krwi na przeciwciała przeciwko bakteriom Borrelia. O tym, czy jest potrzebne i kiedy je wykonać, decydują objawy, czas ich trwania oraz prawdopodobieństwo kontaktu z zakażonym kleszczem.
Jeśli nie ma charakterystycznego rumienia, ale pojawiają się dolegliwości mogące wskazywać na boreliozę, warto skonsultować się z lekarzem. Oceni on objawy i możliwe narażenie, a następnie zdecyduje, czy zlecić oznaczenie przeciwciał IgM i IgG. Borelioza może wiązać się z objawami dotyczącymi różnych układów, dlatego wynik badania należy rozpatrywać w połączeniu z badaniem lekarskim, a nie w oderwaniu od stanu pacjenta.
Testowanie bez objawów i bez prawdopodobnego narażenia na kleszcze może przynieść wynik trudny do interpretacji. Przeciwciała mogą być obecne także po przebytej infekcji, więc sam dodatni wynik nie potwierdza aktywnej boreliozy. Badania serologiczne nie służą również do oceny skuteczności leczenia ani potwierdzania wyleczenia.
Czy przy rumieniu wędrującym trzeba robić badanie krwi?
Typowy rumień wędrujący to zmiana skórna, która powiększa się z czasem. Jeśli lekarz rozpozna jej charakterystyczny wygląd, boreliozę diagnozuje się klinicznie. W takiej sytuacji badanie przeciwciał zwykle nie jest potrzebne, ponieważ na wczesnym etapie zakażenia wynik serologiczny może być ujemny.
Organizm potrzebuje czasu, aby wytworzyć przeciwciała w ilości wykrywalnej w badaniu. Mogą one pozostawać niewykrywalne przez pierwsze 4-6 tygodni zakażenia. Dlatego ujemny wynik uzyskany niedługo po pojawieniu się rumienia nie musi oznaczać, że boreliozy nie ma. Przy typowej zmianie oczekiwanie na wynik serologii nie powinno zastępować oceny lekarskiej.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy rumienia nie ma, a występują inne objawy po możliwym ukłuciu przez kleszcza. Wówczas lekarz może uznać za zasadne wykonanie badania krwi. Znaczenie ma zarówno czas od początku dolegliwości, jak i ich charakter oraz przebieg.
Na czym polega dwuetapowa diagnostyka boreliozy?
Standardowa diagnostyka serologiczna przebiega w dwóch etapach. Najpierw wykonuje się test przesiewowy, który ma czułe wykrywać przeciwciała przeciw Borrelia. Może to być test ELISA, CLIA lub inny test immunoenzymatyczny. Zwykle oznacza się w nim przeciwciała IgM i IgG, choć dobór klas zależy między innymi od czasu trwania objawów.
Jeśli wynik pierwszego etapu jest ujemny, zazwyczaj nie wykonuje się testu potwierdzającego. Wynik dodatni lub wątpliwy wymaga natomiast drugiego etapu, którego celem jest zwiększenie swoistości rozpoznania. Tradycyjnie stosuje się w nim Western blot. Wykorzystuje się także zmodyfikowane algorytmy, w których oba etapy opierają się na testach immunoenzymatycznych. Konkretna metoda zależy od laboratorium i przyjętego schematu diagnostycznego.
Western blot nie powinien być wykonywany jako pierwszy i jedyny test. Nie należy też interpretować go samodzielnie, bez wyniku etapu przesiewowego oraz oceny klinicznej. W polskim algorytmie przy objawach trwających do 30 dni rozważa się oznaczanie IgM i IgG, a przy dłuższym czasie trwania dolegliwości większe znaczenie ma przede wszystkim IgG.
Kiedy wynik może być fałszywie ujemny lub mylący?
Wczesne badanie może nie wykryć zakażenia, ponieważ przeciwciała nie zdążyły się jeszcze wytworzyć. Ujemna serologia nie zawsze zatem wyklucza boreliozę, zwłaszcza jeśli test wykonano w pierwszych tygodniach objawów. Również leczenie rozpoczęte wcześnie może ograniczyć powstanie wykrywalnych przeciwciał.
Jeśli pierwszy test ELISA wykonano w ciągu czterech tygodni od początku objawów, wynik jest ujemny, a podejrzenie nadal się utrzymuje, lekarz może zalecić powtórzenie badania. W takiej sytuacji rozważa się ponowne wykonanie testu po 4-6 tygodniach. O terminie i zasadności kolejnego badania powinien zdecydować lekarz, biorąc pod uwagę przebieg dolegliwości.
Ostrożności wymaga również interpretacja IgM. Dodatni wynik tej klasy przeciwciał po dłuższym czasie trwania objawów może być mylący. Po przekroczeniu 30 dni objawów IgM nie powinno być traktowane jako samodzielny dowód boreliozy. Wynik dodatni nie przesądza też o aktywnym zakażeniu, ponieważ przeciwciała mogą utrzymywać się po przebytej infekcji.
Jak interpretować wynik i co zrobić dalej?
Wynik badania należy zawsze zestawić z objawami, czasem ich trwania, możliwym kontaktem z kleszczem oraz wcześniejszym przebiegiem choroby. Dodatni test przesiewowy wymaga potwierdzenia zgodnie z przyjętym algorytmem, a sam rezultat nie jest równoznaczny z rozpoznaniem aktywnej boreliozy. Podobnie wynik ujemny wykonany zbyt wcześnie nie musi zamykać diagnostyki.
Przykładowo osoba z typowym, powiększającym się rumieniem wędrującym zwykle nie potrzebuje badania krwi do rozpoznania. Osoba bez rumienia, ale z objawami i prawdopodobnym narażeniem na kleszcza może natomiast wymagać testu przesiewowego, a przy wyniku dodatnim lub wątpliwym także badania potwierdzającego.
Jeśli dolegliwości utrzymują się mimo ujemnej serologii, nie należy automatycznie uznawać ani że przyczyną jest borelioza, ani że została ona całkowicie wykluczona. Dalsze postępowanie zależy od momentu wykonania testu i obrazu klinicznego. Badania przeciwciał nie służą do kontroli skuteczności leczenia, ponieważ mogą pozostawać dodatnie po ustąpieniu infekcji. Interpretację wyników i decyzję o kolejnych krokach najlepiej omówić z lekarzem.
Wykorzystane materiały
- https://www.cdc.gov/lyme/hcp/diagnosis-testing/
- https://bip.aotm.gov.pl/assets/files/ppz/2025/REK/2025%2010%2001%20RP_43_2025%2048aa_borelioza%20ZEW%20PAK.pdf
- https://www.nice.org.uk/guidance/qs186/chapter/quality-statement-1-erythema-migrans
- https://www.nice.org.uk/guidance/ng95/chapter/recommendations
- https://www.cdc.gov/lyme/resources/pdfs/lyme-1532_poster_prior-pretest-probability-testing_digital-508.pdf